De kwaliteit van lucht en water staat steeds meer onder druk door toenemende belasting met verontreinigingen. De combinatie van belastende stoffen vergroot de kans op biologische toxiciteit bij organismen. Bekend zijn inmiddels de negatieve effecten op insecten, amfibieën, vogels en vissen. Ook bestaat bij mensen een associatie tussen langdurige blootstelling aan milieutoxines en luchtwegaandoeningen, onvruchtbaarheid, zwangerschapscomplicaties en neurodegeneratieve aandoeningen, waaronder de ziekte van Parkinson. Hoewel onderzoeksinstituten en drinkwaterbedrijven spreken over zorgelijke ontwikkelingen aangaande de kwaliteit van lucht en water en effecten op onze gezondheid, is nog geen sprake van spoedige verbetering van de internationale kwaliteit van drinkwaterwaterbronnen en buitenlucht die we inademen.

Met name de kwaliteit van drinkwater staat grotendeels onder druk door de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen, medicijnresten en industriële stoffen. Dit heeft in toenemende mate geleid tot overschrijding van signaleringswaarden of kwaliteitsnormen, waardoor niet altijd wordt voldaan aan de kwaliteitsvereisten. Daarnaast vindt men aanwijzingen dat sporen van industriële stoffen, (dier)geneesmiddelen en opkomende stoffen, zoals PFAS, synthetische drugs en microplastics, op steeds grotere schaal in het grondwater voorkomen. Door de aanhoudende en breder wordende milieubelasting raakt het grondwater op steeds grotere diepte met steeds meer stoffen verontreinigd. In de nabije toekomst wordt verwacht dat verontreinigingen in steeds meer grondwater winningsgebieden zullen worden aangetroffen, wat gaat leiden tot een gestage, langdurige en mogelijk onomkeerbare verslechtering van de grondwaterkwaliteit. Ongeveer veertig procent van het Nederlandse kraanwater wordt jaarlijks gewonnen uit oppervlaktewater. De innamepunten voor oppervlaktewater liggen voornamelijk in het westen van Nederland, waarvan bijna de helft direct wordt gezuiverd tot drinkwaterkwaliteit. De rest wordt na voor zuivering getransporteerd naar de westelijke kustduinen, waar het water geïnfiltreerd wordt en na ondergronds verblijf teruggewonnen. Het grootste deel van het oppervlaktewater komt uit de Rijn, het IJsselmeer en de Maas. Deze rivieren worden gevoed door zowel neerslag en grondwater uit Nederlands grondgebied als door de aanvoer van oppervlaktewater uit Duitsland en België, dat voor een deel afkomstig is uit omliggende landen.

Waarschuwingen

Opvallend is dat reeds in de jaren negentig (!) overheidsinstanties waarschuwden voor de gevolgen van toenemende milieuvervuiling. De Gezondheidsraad stuurde in 1997 een aanbiedingsbrief aan onder meer de toenmalige ministers van VWS, VROM, Landbouw, Natuurbeheer en Visserij schreef hierin over de aanwezigheid van toxische stoffen in pasgeborenen met vermeende negatieve invloed op de neurologische en psychomotorische ontwikkeling. Voorts repte de betreffende commissie toen over de mogelijke inname van landbouwgif via drinkwater en voedsel. In 1998 stelde de Raad van de Europese Unie een rechtskader vast voor de bescherming van de gezondheid van de mens tegen de schadelijke gevolgen van verontreinigd water bestemd voor menselijke consumptie door zorg te dragen voor schoon en gezond water. Dit gebeurde mede omdat groeiende zorg bestond over de mogelijke gevolgen voor mens en natuur van schadelijke chemicaliën aanwezig in grond- en oppervlaktewateren uiteindelijk bestemd voor menselijke consumptie. De kwaliteit van oppervlaktewater staat onder directe invloed van lozingen via rioolwaterzuiveringsinstallaties en industriële afvalwaterzuiveringsinstallaties, atmosferische depositie, verstuiving en afspoeling. In Nederland wordt meer dan de helft van het drinkwater gewonnen uit grondwater, dat men voornamelijk wint in het oostelijk en zuidelijk deel van Nederland. Het grondwater dat daar wordt opgepompt is enkele decennia, eeuwen of zelfs duizenden jaren oud. De mate waarin afbraak of omzetting van verontreinigingen plaatsvindt, is mede afhankelijk van de eigenschappen van de verontreiniging, de eigenschappen van de ondergrond en de kenmerken van de onttrekking en varieert daarmee van locatie tot locatie.

Het Nederlandse wateronderzoeksinstituut KWR voerde in 2015 en 2016 een landelijke inventarisatie uit van de samenstelling van het grondwater op basis van provinciale meetgegevens. Op basis van hun bevindingen werd in driekwart van het grondwater de aanwezigheid vastgesteld van bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen en andere verontreinigende stoffen. In vrijwel al het ondiepe grondwater en bij veertig procent van diepe grondwatermonsters werden lichaamsvreemde chemicaliën aangetroffen. Men stelde toen vast dat tenminste zeventien procent van het Nederlandse grondwater niet voldeed aan de Europese norm, waarbij de hoogste concentraties voorkwamen in Noord-Holland en Noord-Brabant. De meest aangetroffen chemicaliën waren bestrijdingsmiddelen, die ook in grondwaterbeschermingsgebieden de norm overschreden. Bij een kwart van de monsters werden medicijnresten aangetroffen die de norm overschreden, waaronder medicijnen bestemd voor pijnstilling en epilepsie. Bij de helft van alle grondwatermonsters werden chemicaliën aangetroffen in norm-overschrijdende concentraties met een mogelijke gezondheidsrisico. Op basis van hun vaststelling concluderen de onderzoekers dat het in de toekomst steeds moeilijker zal worden om schoon drinkwater te kunnen garanderen, vanwege de grootschalige verspreiding van lichaamsvreemde chemicaliën. Schadelijke stoffen die regelmatig worden aangetroffen, zijn bijvoorbeeld glyfosaat, bisfenol A en PFAS.

Van poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) is bekend dat ze niet of nauwelijks afbreken in het milieu, zich gemakkelijk en snel verspreiden, toxisch zijn en accumuleren in mens en natuur. Dientengevolge behoren ze tot de door de mens gemaakte forever chemicals, die honderden tot duizenden jaren nodig hebben om natuurlijkerwijze te worden afgebroken, tenminste áls ze worden afgebroken. Van de duizenden van PFAS afgeleide metabolieten, zoals PFOS en PFOA, worden honderden gebruikt in veel gebruikte producten, zoals brandblusschuim, waterafstotende kleding, verf, kookgerei (teflon), cosmetica, tapijt en tand-floss. Mensen kunnen kleine hoeveelheden PFAS binnen krijgen door inademing van vervuilde lucht, bereiding en inname van voedsel en door drinkwaterconsumptie. Bekend is dat het Nederlandse drinkwater ook PFAS kan bevatten. Dit geldt met name voor drinkwater dat gemaakt is van rivierwater, ofschoon soms de concentraties van PFOA in drinkwater al verlaagd worden door zuivering met actief kool. Een aantal PFAS waar zorgen over bestaat, mag nog slechts beperkt gebruikt worden. In Nederland en de EU gelden maatregelen om te zorgen dat minder PFAS in het milieu terecht komen.

De Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) heeft recent een nieuwe gezondheidskundige grenswaarde afgeleid voor PFAS in voedsel. De EFSA heeft hierbij gebruik gemaakt van de nieuwste inzichten, die laten zien dat PFAS mogelijk bij lagere concentraties nadelige effecten kunnen hebben op het immuunsysteem van mensen. Die grenswaarde van EFSA is lager dan de waarde die het RIVM heeft gebruikt. De EFSA concludeert dat een deel van de Europese bevolking via voedsel en drinkwater meer PFAS binnenkrijgt dan de door haar afgeleide grenswaarde. Dientengevolge heeft zij een Drinkwaterrichtlijn opgesteld speciaal voor de vier vormen van PFAS, die de komende jaren in werking treedt (EFSA-4). Naast PFAS worden organismen ook continue blootgesteld aan andere toxische chemicaliën, die in het lichaam kunnen fungeren als hormoon verstorende stoffen of Endocrine Disrupting Chemicals (EDC) en stressoren. Tot deze groep behoren zware metalen, microplastics, bestrijdingsmiddelen en medicijnresten. Uit een Vlaamse studie van 2019 bleek bijvoorbeeld, naast de PFAS-vormen PFOA, PFNA en PFOS, bij vrijwel alle deelnemers de aanwezigheid in bloed en urine waarneembaar van arsenicum, cadmium, koper, kwik, nikkel, PCB, benzeen, hexaan, DDE, DDT en PBDE.

Bisfenol A (BPA) is een in de industrie veelgebruikte chemische stof voor de productie van plastic. BPA wordt aangetroffen in bijvoorbeeld bouwmaterialen, elektronica, (baby)flessen, (voedsel)verpakkingsmateriaal, aluminium blikjes, implantaten, medische materialen en speelgoed. Mensen kunnen bisfenol A binnenkrijgen via de mond, via contact met de huid en door inademing. Restanten van bisfenol A die niet gereageerd zijn tot polycarbonaat of epoxycoating, kunnen uit de verpakking migreren naar het voedsel en daarna door de mens opgenomen worden BPA is een zwakke oestrogeenachtige verbinding en wordt daarom beschouwd als één van de hormoon verstorende chemicaliën of EDC (Hormoonverstorende chemicaliën). Inmiddels zijn verschillende studies zijn gedaan naar de schadelijke effecten van BPA. Bij celculturen is waargenomen dat het molecuul kan leiden tot genetische schade en cellulaire ontsporingen met name bij organen die hormoon gevoelig zijn. Hoewel fabrikanten en overheden beweren dat BPA veilig is bij lage blootstelling en dat de verspreiding ervan in het milieu geen invloed heeft op de gezondheid, is de veiligheid van BPA een onderwerp van wetenschappelijke discussie.

Glyfosaat is een landbouwgif en het belangrijkste bestanddeel van het vrij verkrijgbare Roundup. Uit studies bij dieren is gebleken dat chronische blootstelling aan glyfosaat kan leiden tot kanker. Studies bij mensen wijzen tot op heden op minimale effecten bij beperkte blootstelling. Echter steeds meer wetenschappers bevestigen correlaties tussen chronische belasting met glyfosaat en ernstige aandoeningen van het centrale zenuwstelsel.

Volgens een rapport van het RIVM uit 2016 bleek dat bij 215 grondwater winningen in Nederland 73 winningen één of meerdere bestrijdingsmiddelen of hun afbraakproducten in norm-overschrijdende concentraties aanwezig waren of zich bevonden tegen de normgrens. In het grondwater zijn ook restanten van deze bestrijdingsmiddelen aangetroffen door gebruik in het verleden. Tot de bestrijdingsmiddelen worden onder meer gerekend de organische verbindingen gericht tegen insecten, slakken, planten, schimmels, algen en knaagdieren. De meest aangetroffen stoffen in de grondwaterwinningen bleken allemaal herbiciden te zijn of hun afbraakproducten, zoals glyfosaat en AMPA (stabiele metaboliet glyfosaat). Zes van de elf meest aangetroffen afbraakproducten of bijbehorende moederstoffen waren reeds verboden.

Bevindingen van het KWR uit de periode 2010-2014 onderschrijven eveneens de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen en hun metabolieten in de winningsbronnen van drinkwater. Op 75 procent van de locaties werden één of meerdere norm-overschrijdingen waargenomen. Namelijk 69 verschillende bestrijdingsmiddelen werden ten minste éénmaal boven de toegestane waarde aangetroffen, waarvan 40 in continue overschrijding. Hierbij heeft men vijf metabolieten aangetroffen in concentraties boven de norm, waaronder AMPA. Desondanks waren, volgens het RIVM, de concentraties van bestrijdingsmiddelen in drinkwater zo laag dat geen gevaar zou bestaan voor de volksgezondheid. Wetenschappers van de Universiteit van Wageningen hebben eveneens onderzoek gedaan de aanwezigheid van glyfosaat in het milieu. Zo werd gekeken naar de mate waarin glyfosaat wordt aangetroffen in landbouwgrond. Uit gegevens van meer dan 300 bodemmonsters van landbouwgronden in meerdere Europese landen blijkt dat in 45 procent van deze monsters glyfosaat en AMPA zijn aangetroffen. De gevonden concentraties van AMPA waren hoger dan die van glyfosaat. In hoeverre dit negatieve effecten heeft op bodembiodiversiteit, waterleven en de mens is onderwerp van verder onderzoek.

Op basis van bovenstaande bevindingen is mogelijk niet alleen sprake van een gezondheidsprobleem, maar ook van een politiek probleem. Ofwel de onwil of het onvermogen om voldoende te willen doen aan de vergiftiging van mens en milieu. Het faciliteren of optimaliseren van de lichaamseigen detoxificatiecapaciteit is dan van cruciaal belang om aantasting van de vitaliteit te voorkomen of te beperken. Mocht aan die voorwaarde worden voldaan, dan kan sprake zijn van afname van toxische accumulatie van man made molecules. Naast het preventief testen kan ook het eigenhandig toepassen van extra zuiveringsinspanning van de eigen drinkwatervoorziening is kan een tijdige en directe wijze van handelen zijn die nu alvast kan zorgen voor een betere drinkwaterkwaliteit in het eigen huishouden. Mogelijk ligt hier voor nu een preventieve oplossing bij verminderen van het risico op lichamelijke verstoringen door milieutoxines, aangezien het significant terugdringen van schadelijke stoffen in lucht, voedsel en drinkwater nog jaren kan duren…

Saitoh Y, Mizusawa H. Current Evidence for the Association between Air Pollution and Parkinson’s Disease Ann Indian Acad Neurol. 25(1): 41- 46, 2022

Air Pollution and the Risk of Parkinson's Disease: A Review. Murata H, Barnhill LM, Bronstein JM. Mov Disord. 37(5): 894-904, 2022

Dorsey ER, Bloem BR. Parkinson's Disease Is Predominantly an Environmental Disease. J Parkinsons Dis. 14(3):451-465, 2024

Gezondheidsraad, Commissie Hormoonontregelaars en de humane voortplanting en ontwikkeling. Hormoonontregelaars in de mens. Tweede druk met redactionele correcties; publicatie nr. 1997/08

Swartjes FA, van der Linden AMA, van der Aa NGFM. Bestrijdingsmiddelen in grondwater bij drinkwaterwinningen: huidige belasting en mogelijke maatregelen. RIVM Rapport 2016-0083, 2016

EUR. Richtlijn 98/83/EG van de Raad van 3 november 1998 betreffende de kwaliteit van voor menselijke consumptie bestemd water. Publicatieblad Nr. L 330 van 05/12/1998: 0032 – 0054, 1998

van Loon A, Sjerps R en Raat K. Gewasbeschermingsmiddelen en hun afbraakproducten in Nederlandse drinkwaterbronnen. KWR, BTO 2019.016, 2019

Kools S, van Loon A, Sjerps R en Rosenthal L. De kwaliteit van bronnen van drinkwater in Nederland. KWR 2019.072, 2019

Van der Aa M, Hartmann J, Te Biesebeek JD. Analyse bijdrage drinkwater en voedsel aan blootstelling EFSA-4 PFAS in Nederland en advies drinkwaterrichtwaarde. RIVM, 2021

Timmer H, Versteegh A, Roelandse A. Risico’s lozingen op oppervlaktewater voor drinkwatervoorziening: ervaringen met PFOA en GenX. H2O-online, 2018

Risk to human health related to the presence of perfluoroalkyl substances in food. EFSA Journal 18(9): 6223, 2020

Vriens A et al. Exposure to Environmental Pollutants and Their Association with Biomarkers of Aging: A Multipollutant Approach Environ. Sci. Technol. 53: 5966−5976, 2019

Wu Q et al. Interaction of bisphenol A 3,4-quinone metabolite with glutathione and ribonucleosides /deoxyribonucleosides in vitro. Journal of Hazardous Materials, 2016

Scientific Opinion on the risks to public health related to the presence ofbisphenol A (BPA) in foodstuffs: Executive summary. EFSA Journal 13(1): 3978, 2015

Vera Silva V et al. Distribution of glyphosate and aminomethylphosphonic acid (AMPA) in agricultural topsoils of the European Union. Science of The Total Environment 621: 1352-1359, 2018